Grudzień to czas pierwszych podsumowań mijającego, ale także znakomita okazja do zaprezentowania ciekawych wydarzeń, jakie czekają na nas w pierwszych miesiącach przyszłego roku. Na początek przedstawiamy projekt, o którym do tej pory nie mieliśmy okazji o napisać, a na pewno powinni zainteresować się nim wszyscy miłośnicy dobrego kina. Mowa o Era Nowe Horyzonty Tournée. Stowarzyszenie Nowe Horyzonty rozpoczyna cykl dystrybucji sześciu filmów z tegorocznej edycji ENH. Zanim produkcje wejdą do kin, w styczniu i lutym 2010 roku będzie można zobaczyć je w formie tygodniowego przeglądu w czternastu miastach w Polsce.

Festiwal Era Nowe Horyzonty odwiedza coraz więcej widzów. Tych, którzy do Wrocławia nie mogli przyjechać postanowiliśmy zaprosić do kin na filmy, które – zdaniem jurorów, nowohoryzontowej publiczności oraz naszym – stały się wydarzeniami naszego festiwalu, zostały nagrodzone, były szeroko komentowane lub cieszyły się wyjątkową popularnością. Sześć filmów rusza więc w podróż po Polsce, później będzie można je kupić na płytach DVD. Każdy z nich jest inny, ale łączy je podobne spojrzenie na kino rozumiane przede wszystkim jako uprawianie sztuki. Każdy z nich jest filmem nowohoryzontowym. – mówi o idei Tournée Roman Gutek.

W programie Era Nowe Horyzonty Tournée znajdą się następujące filmy (fragmenty opisów pochodzą z katalogu i oficjalnej strony festiwalu):

Głód, Hunger, reż. Steve McQueen (Irlandia/Wielka Brytania, 2008)

„Głód” to jedna z największych niespodzianek ubiegłego roku, niezwykły film nieznanego w świecie kina debiutanta, Steve’a McQueena. Jest rok 1981. Angielska służba więzienna zawzięcie pracuje na wizerunek kata. Przetrzymywanych w swoim więzieniu bojowników IRA metodycznie odziera z człowieczeństwa. Torturują ich na zmianę: raz pałką, raz szyderczym śmiechem prosto w twarz. Nadzy, skatowani więźniowie ćwiczą w sobie postawę wyprostowaną: protestują, odmawiają noszenia więziennych uniformów, celowo zaniedbują codzienną higienę, ostatecznie decydują się na głodówkę. Jej pierwszą ofiarą będzie Bobby Sands.

Grand Prix dla najlepszego filmu oraz Nagroda Krytyków Filmowych. W kinach od 8 stycznia. Naszą recenzję filmu znajdziecie tutaj.

Tlen, Kislorod, reż. Iwan Wyrypajew (Rosja, 2009)

Film Iwana Wyrypajewa to ekranizacja jego kontrowersyjnej sztuki „Tlen”, gdzie rapowano Dekalog i którą krytycy uznali za manifest beztlenowców. Miłosna historia opowiedziana w nowoczesnej, czasem kiczowatej, innym razem poetyckiej oprawie, łączy w sobie niemal wszystkie gatunki kultury popularnej. Jest tu romans, dramat, horror i kryminał. Ironiczna opowieść rozpisana na dziesięć słowno-muzycznych scen ma formę wideoklipu, nawiązuje do estetyki graffiti, komiksu, telewizji i Internetu. Ten dynamiczny portret ludzi i tłamszącej ich codzienności to jednak przede wszystkim przypowieść o nieudolnym poszukiwaniu prawdziwego życia, uczuć, Boga, słowem, tytułowego tlenu.

Nagroda Publiczności. W kinach od 5 lutego.

Las, reż. Piotr Dumała (Polska, 2009)

Film aktorski z elementami animacji. Starszy, schorowany ojciec i opiekujący się nim syn. Codzienne zabiegi pielęgnacyjne, z trudem jedzone posiłki, strzępki rozmów. I montowane równolegle sekwencje wspólnej wędrówki przez las. Przejmująca opowieść o sprawach najważniejszych – szukaniu wzajemnego porozumienia, przełamywaniu barier, zaufaniu, uczuciu, potrzebie bliskości.

W kinach od 26 lutego.

Plaże Agnès, Les plages d’Agnès, reż. Agnès Varda (Francja, 2008)

Kiedy patrzysz w głąb ludzi, widzisz krajobrazy, gdy spojrzysz w głąb mnie, ujrzysz plaże. – mówi obecnie już osiemdziesięcioletnia, lecz niezwykle żwawa weteranka Nowej Fali. W swojej filmowej autobiografii Agnès Varda zabiera widzów w podróż poprzez kolejne wewnętrzne pejzaże. Oglądamy plaże symbolizujące jej dzieciństwo w Belgii, małżeństwo z Jacquesem Demy (reżyserem „Parasolek z Cherbourga”), feministyczne lata walki, podróże, emocje towarzyszące powstaniu kolejnych filmów.

W kinach od 19 marca.

Każdy myśli swoje, Man tänker sitt, reż. Henrik Hellström i Fredrik Wenzel (Szwecja, 2009)

Nieprzystosowani, znękani normami ludzie przytulają się do drzew, zanurzają się w rzece, resztką zachowanego instynktu poszukują jedynej siły, która sprawiedliwie rozdaje prawa i możliwości. Narratorem filmu jest chłopiec, który obserwuje swój świat: osobliwych sąsiadów, boiska, łąki, ulice, okoliczne lasy. Woli on wyrzucić pamiątkowy zegarek matki, pić zamuloną wodę z rzeki i ubłocony chodzić po bagnach, niż ze wszystkimi śpiewać Sto lat na urodzinach.

W kinach od 9 kwietnia.

Dubel, Double Take, reż Johan Grimonprez, (Belgia, 2009)

Filmowa kostka Rubika, od której sam Hitchcock dostałby zawrotu głowy. Dokument o Hitchcocku, który tak naprawdę nie jest o Hitchcocku, lecz używa persony Hitchcocka jako lustra – zarówno dla reżysera, jak i dla całej epoki. Wielopoziomowa gra podwójności: odbić, sobowtórów, lustrzanych zbiegów okoliczności i profetycznych zdarzeń. Zimna wojna i wojna z terroryzmem, Hitchcock i jego sobowtór, historia i współczesność, kino i telewizja, Stany Zjednoczone i ZSRR, atak na World Trade Center z 11 września i nalot ptaków na Empire State Building z 1948 roku – to zaledwie kilka duplikatów składających się na strukturę tego dokumentu.

Wyróżnienie specjalne jury Międzynarodowego Konkursu Filmy o sztuce. W kinach od 30 kwietnia.

Cykl Era Nowe Horyzonty Tournée odwiedzi następujące miasta:

1-7 stycznia: Warszawa (kino Muranów) oraz Kraków (Kino pod Baranami)

8-14 stycznia: Poznań (kino Muza) oraz Wrocław (kino Warszawa)

15-21 stycznia: Łódź (kino Charlie) oraz Gdańsk (Gdańskie Centrum Filmowe)

22-28 stycznia: Katowice (kino Światowid) oraz Lublin (kino Bajka)

29 stycznia – 4 lutego: Gliwice (kino Amok) oraz Kielce (kino Moskwa)

5-11 lutego: Toruń (Centrum Sztuki Współczesnej) oraz Szczecin (kino Pionier)

12- 18 lutego: Częstochowa (Ośrodek Kultury Filmowej) oraz Białystok (kino Forum)

Serdecznie zapraszamy na Era Nowe Horyzonty Tournée. Przypominamy również, że filmy, które znalazły się w programie cyklu, w okresie od stycznia do końca kwietnia 2010 roku będą systematycznie wprowadzane na ekrany kin studyjnych, a w czerwcu zostaną wydane na DVD.

Trzecia edycja All About Freedom Festival, która obędzie się w Trójmieście w dniach 10-22 listopada, zapowiada się niezwykle interesująco szczególnie jeśli chodzi o sekcję filmową. Organizatorzy przygotowali program obfitujący w produkcje niepokorne i niepozostawiające widza obojętnym. Wśród najciekawszych propozycji All About Freedom Festival należy wymienić z pewnością znakomity „Głód”, opowiadający o nieludzkim traktowaniu bojowników IRA w brytyjskich więzieniach. Poruszający obraz w reżyserii Steve’a McQueena, który już nie raz zachwalałem, triumfował podczas tegorocznej edycji Nowych Horyzontów.

Trzydzieści filmów zostało podzielonych na kilka bloków tematycznych, które w następujący sposób charakteryzują współtwórcy All About Freedom Festival – Anna Pękala i Artur Liebhart:

Cykl Dla chwili wolności pokazuje zarówno obecne, jak i minione dążenia jednostek, społeczeństw lub kultur do panowania nad własnym losem, a także mniej lub bardziej skuteczne próby jego kształtowania. Proponowane w tym zestawie filmy mają często zabarwienie tragikomiczne, a przebijająca z nich satyra wyraźnie podkreśla absurdalną stronę utraty wolności.

Blok Wolność a tożsamość tworzą filmy, nakreślające kulturowe, społeczne i polityczne uwarunkowania wolności. Podczas wybierania obrazów do tego cyklu, zadaliśmy sobie pytanie, na ile poczucie przynależności jednostki do grupy lub kultury może wpływać na sposób odczuwania wolności, a na ile automatycznie determinuje w nas poczucie jej obecności lub też braku? Zależało nam na pokazaniu tej problematyki z jak najszerszej perspektywy, dlatego w programie znalazły się obrazy, prezentujące świat z punktu widzenia odmiennych, często nawet przeciwstawnych kultur i światów.

Cykl pod hasłem Kiedy wolność zagraża wolności ukazuje wolność bezgraniczną i niekontrolowaną, która w efekcie jest zaprzeczeniem samej siebie, rodzi poczucie chaosu, braku wartości i moralności. W tym szczególnym bloku znalazły się filmy kontrowersyjne, bezkompromisowe, trudne do jednoznacznej oceny, często szokujące, zarówno w warstwie podejmowanej tematyki, jak również w skali i rodzaju języka filmowego.

W cyklu Wyzwolenie przez… – przestrzenie wolności proponujemy filmy, przedstawiające uzdrawiającą i kreatywną rolę ludzkiej aktywności, jej konstruktywny i motywujący charakter. Filmy, które zadają pytanie o ogólny sens wolności. Czy każdy przejaw ludzkiego działania jest związany z tkwiącą w nas potrzebą bycia wolnym, czy jest to tylko czysta ułuda? Na ile nasze wybory mogą wyzwalać, a na ile są rodzajem zniewolenia? Czy sztuka okazuje się być pomocna? W tym wypadku istotnym elementem okazało się zróżnicowanie gatunkowe programu, dlatego wśród proponowanych filmów znalazły się nie tylko fabuły i dokumenty, ale również musical.

Wyłącz system czy wolność pod kontrolą – zebrane w ten cykl filmy obrazują współczesne życie na tle szybko rozwijających się nowych sposobów komunikacji społecznej. Zadają pytania o to, na ile nowe media są szansą na rozwój wolności, a na ile powodują zagrożenie totalnej i wszechobecnej kontroli nad społeczeństwem? Na ile nowoczesna technika przenika do filmu i zastępuje dotychczasowe, tradycyjne środki wyrazu? Przedstawiamy obrazy ideowo zaangażowane, podejmujące społeczne i polityczne problemy współczesności.

Poza wspomnianym już „Głodem” (recenzję filmu znajdziecie tutaj) czy też starającym się o nominację do Oscara polskim dokumentem „Królik po berlińsku” oraz kilkoma premierami kinowymi ostatnich lub nadchodzących tygodni (np. „Odgłosy robaków – zapiski mumii”, „Yes-Meni naprawiają świat”) w programie warto zwrócić uwagę chociażby na następujące pozycje:

„Człowiek w klatce” (Man in a Box) – Niskobudżetowy thriller psychologiczny.  Steven Rhys Lewis opowiada historię uznanego architekta, który zostaje nagle porwany i umieszczony w pustym pokoju, bez okien i drzwi. Po przebudzeniu uświadamia sobie, że z tego miejsca nie ma żadnych możliwości ucieczki. Kamera niezwykle dokładnie obserwuje jego zmienne stany emocjonalne.

„Podłącz się” (Sleep Dealer) – Ponura produkcja science-fiction Alexa Rivery doceniona za scenariusz na Sundance Film Festival. Po tragedii, jaką Memo ściągnął na swoją rodzinę podsłuchując rozmowy telefoniczne, pełen poczucia winy młody Meksykanin wyrusza do Tijuany. To mekka dla setek tysięcy robotników, którzy wirtualnie wykonują pracę w amerykańskich miastach.

„Będzie głośno” (It Might Get Loud) – Niezwykły dokument muzyczny z udziałem trzech pokoleń wirtuozów gitary elektrycznej. The Edge, Jimmy Page i Jack White decydują sięna intymny wgląd w swoją artystyczną genezę. Na pustej scenie muzycy zbierają się, podkręcają wzmacniacze i grają. Opowiadają o inspiracjach, wymieniają się historiami i uczą się nawzajem piosenek.

„Zabiłem moją matkę” (J’ai tué ma mère) – Kanadyjski kandydat do Oscara. Na poły autobiograficzna, słodko-gorzka opowieść o nieco przemądrzałym nastolatku wkraczającym w trudny okres dojrzewania: o jego trudnych relacjach z matką oraz próbie uwolnienia się od toksycznych związków rodzinnych.

All About Freedom Festival, organizowany przez Europejskie Centrum Solidarności z Gdańska, to jedyny w Polsce festiwal idei – idei wolności. Tegoroczne spotkania z filmem, muzyką, teatrem odbywać się będą pod hasłem (R)ewolucje wolności. Szczegółowe informacje na temat repertuaru imprezy znajdziecie na oficjalnej stronie festiwalu.

W tym roku – po raz pierwszy w trakcie mojej ośmioletniej przygody z Nowymi Horyzontami – właściwie zrezygnowałem z oglądania filmów konkursowych. Powodem był naprawdę fatalny poziom zeszłorocznych produkcji. Po co zmuszać się do oglądania pseudoartystycznego bełkotu, męczących, często niezrozumiałych obrazów, jeśli w pozostałych sekcjach można znaleźć wartościowe kino?

Spośród pięciu filmów konkursowych, jakie obejrzałem podczas 9. edycji Międzynarodowego Festiwalu Era Nowe Horyzonty, największe wrażenie zrobił na mnie właśnie „Głód” (zachęcam do przeczytania naszej recenzji), ale warto zwrócić uwagę także na wspomniany już „Tlen”, ciekawy eksperyment formalny z udziałem Karoliny Gruszki oraz malezyjski „$e11.ou7! – Sell Out!” – zaskakujące połączenie absurdalnej komedii z brawurowym musicalem, swoisty ewenement w programie konkursu.

Bez niespodzianek obyło się w pozostałych sekcjach konkursowych. W konkursie Filmy o sztuce, jednej z nowości tegorocznej edycji, zwyciężył „FLicKeR”, zaś specjalne wyróżnienie jury przypadło filmowi „Dubel”. Wrocławską Nagrodą Filmową w wysokości 100 tysięcy złotych dla najlepszego filmu polskiego, decyzją międzynarodowego jury, uhonorowano „Wojnę polsko-ruską” Xawerego Żuławskiego. Najlepszym debiutem wybrano „Galerianki” Katarzyny Rosłaniec.

Pełną listę laureatów (także w pominiętych przeze mnie sekcjach filmów krótkometrażowych) i składy jury w poszczególnych konkursach znajdziecie tutaj. Przypomnę jeszcze tylko, że nagrodzone produkcje pełnometrażowe będą miały zagwarantowaną dystrybucję w Polsce. Również kilka filmów zaprezentowanych poza konkursem doczeka się wkrótce premiery na ekranach naszych kin – będą to chociażby „Przerwane objęcia” Pedra Almodóvara czy „Biała wstążka” Michaela Haneke.

Poniżej prezentujemy galerię zdjęć wybranych z fotodziennika przygotowanego przez organizatorów 9. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Era Nowe Horyzonty. Obszerną fotorelację znajdziecie tutaj.

Pozwolę sobie jeszcze w kilku słowach podsumować tegoroczną edycję Nowych Horyzontów. Wydaje mi się, że zaproponowane przez organizatorów zmiany nie idą w dobrym kierunku – konkurs główny zyskał co prawda nagrody finansowe, ale jego repertuar zgubił się zupełnie w programie (dwie zamiast trzech projekcji konkursowych filmów, mniej zakwalifikowanych filmów itd.), w którym przybywa kolejnych sekcji konkursowych, a co gorsza – ma niewiele do zaoferowania.

Wrażenie, że festiwal organizowany przez Romana Gutka zjada swój ogon wydaje się coraz mocniejsze.  Czyżby poszukiwania kinowej nowohoryzontowości stanęły w martwym punkcie? Dlaczego jej synonimem stało się kino minimalistyczne, rozgrywające się w ślimaczym tempie, prawie bez słów lub też pretensjonalne eksperymenty z formą, których autorzy zupełnie zapominają o przekazaniu jakiejkolwiek treści?

Inna sprawa to zupełna marginalizacja – dotąd najważniejszej – nagrody publiczności i pewnego rodzaju kpina z widzów, którzy w tym roku mogli głosować na swoich faworytów jedynie za pośrednictwem sms-ów. Oto paradoks: wraz z rozwojem i profesjonalizacją festiwalu, który zdobywa uznanie na arenie międzynarodowej, zyskuje sponsorów i znakomitych gości – co cieszy, ponieważ niewątpliwie uatrakcyjnia imprezę i pozwala przygotować bogaty repertuar, niestety z jej współtworzenia coraz bardziej wykluczona zostaje publiczność.

Kiedyś Roman Gutek, Jakub Duszyński i pozostali organizatorzy pokazywali się na pokazach, zapowiadali filmy, dzielili się z festiwalowiczami swoimi refleksjami. Ta możliwość wymiany zdań decydowała o niezwykłym klimacie Nowych Horyzontów. We Wrocławiu pomiędzy organizatorami i gośćmi a widzami tworzy się coraz bardziej widoczną barierę. Niedługo będzie chodziło już tylko o to, by ludzie kupili karnet czy bilet…

I to byłoby na tyle w kwestii narzekania, bo z krótkiego podsumowania zrobiłby się zaraz swoisty manifest. Na koniec dobra wiadomość – 10. edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Era Nowe Horyzonty odbędzie się we Wrocławiu w dniach 22 lipca – 1 sierpnia 2010. W trakcie festiwalu przygotowana zostanie m.in. retrospektywa francuskiego reżysera Jean-Luca Godarda, przegląd młodego kina tureckiego oraz retrospektywa polskiego twórcy Wojciecha Jerzego Hasa.

Głośny debiut Steve’a McQueena, wyróżniony prestiżowymi nagrodami brytyjskiego i irlandzkiego środowiska filmowego, doceniony również w Cannes, Wenecji, Sztokholmie czy Toronto. Prawdziwe odkrycie zeszłego sezonu, a jednocześnie jedna z najbardziej oczekiwanych premier tegorocznej edycji Międzynarodowego Festiwalu Filmowego Era Nowe Horyzonty oraz faworyt w rywalizacji o laury konkursu głównego. Odważne kino, które dosłownie wciska w fotel i nie pozostawia widza obojętnym.

McQueen stara się przybliżyć widzom niechlubny epizod z okresu rządów premier Margaret Thatcher – wydarzenia szokujące, choć nieco już zapomniane. Na początku lat 80. w nieludzkich warunkach przetrzymywane są w więzieniach dziesiątki bojowników IRA, bezwzględnie traktowanych przez strażników. Ich nagie, wychudzone ciała pokrywają rozległe sińce, zakrzepnięte strugi krwi, brud i fekalia. Wszelkie próby oporu jedynie rozjuszają oprawców, nasilając represje. Odzierani z człowieczeństwa, wciąż butni więźniowie nie poddają się jednak w walce o swoje niezbywalne prawa. Decydują się na najbardziej radykalną formę protestu – strajk głodowy.

Wyraźnie zarysowana granica pomiędzy katami a ofiarami nie pozwala jednak traktować „Głodu” jako jednoznacznego, filmowego zapisu oskarżenia. Ta retoryka jest obca reżyserowi: interesuje go bardziej istota i pochodzenie zła niż szukanie winnych wstrząsających wydarzeń sprzed niespełna trzydziestu lat. Uzbrojeni w pałki strażnicy to tylko jeden z elementów systemu. Czy biorąc pod uwagę koszt emocjonalny, jaki niewątpliwie ponoszą, można nazywać ich bezdusznymi oprawcami? Warto pamiętać, że irlandzcy ekstremiści również mają wiele na sumieniu.

Debiut McQueena stanowi przenikliwą obserwację. Statyczne zdjęcia ukazują więzienne korytarze, cele, toalety, stołówkę, a przede wszystkim – ludzi. To relacja obiektywna i stonowana, co może zaskakiwać, jeśli weźmie się pod uwagę sugestywność oraz bezkompromisowe podejście do eksponowania drastycznych scen. Przemoc staje się w „Głodzie” jednym z najważniejszych instrumentów działania. Dla strażników – formą rozprawienia się z więźniami w majestacie prawa, zaś dla reżysera – niezwykle sugestywnym, choć jakże prostym środkiem artystycznego wyrazu.

Intensywność obrazu ludzkiego upodlenia nie byłaby oczywiście tak przekonująca, gdyby nie oszczędna forma. W „Głodzie” pada niewiele słów, ale są za to niezwykle istotne (jak fascynująca rozmowa Bobby’ego Sandsa, przywódcy więźniów, z księdzem). Pozwalają zrozumieć, że McQueen nie zamierza przedstawiać bojowników IRA jako męczenników. Widzi w nich zwyczajnych ludzi. Ludzi, na których twarzach rysują się autentyczne emocje i cierpienie. My, widzowie, obserwujemy ich nieustępliwą walkę o zachowanie choćby resztek godności i pozostanie wiernymi nie tyle organizacji, co sobie samym. Wspólny los nie zmienia faktu, że każdy z więźniów jest w tym starciu przerażająco samotny. Rozprawie o buncie jednostki towarzyszy poruszające studium ofiary, składanej przez przestępcę, świadomie skazującego się na śmierć. W postać Sandsa w sposób niezwykle wyważony wcielił się Michael Fassbender.

„Głód” to kino mocne i niepokojące. Niewygodne? Na pewno, choć nie tyle przez epatowanie przemocą, lecz przede wszystkim dlatego, że skłania do ponurej refleksji nad mroczną stroną człowieczeństwa. Brak zbędnego ideologizowania, pseudofilozoficznej paplaniny czy martyrologicznego banału, towarzyszący zazwyczaj podobnym rozważaniom, tym bardziej pozwala docenić wysiłki debiutującego reżysera.